Diagnostyka endokrynologiczna zaburzeń rozrodu u koni

Cel: diagnostyka ziarniszczaka (GCT) u klaczy oraz wnętrostwa/pozostałości tkanki jąder u samców, kontrola po kastracji ( )

Miejsce syntezy / Rola fizjologiczna:
komórki granulozy pęcherzyków jajnikowych (małych pęcherzyków, w dużych pęcherzykach przedowulacyjnych spadek syntezy AMH)
komórki Sertoliego kanalików nasiennych w jądrze

Kiedy oznaczamy: 
brak rui lub nieregularne cykle (ciąża i cykle płciowe nie wykluczają występowania GCT)
zmiany zachowania – od nimfomanii po zachowania ogierze, ale często bez zmian
zwykle jeden jajnik znacznie powiększony, drugi nieaktywny (mieć na uwadze, że guzy mogą być obustronne)
wyższe prawdopodobieństwo u klaczy w wieku >10 lat, jednak możliwy w każdym wieku  
brak obecności jądra/jąder w mosznie przy istniejących zachowaniach ogierzych
predyspozycje rasowe do wnętrostwa zwłaszcza u American Quarter Horse, perszerony

Agresywne zachowania bywają często interpretowane jako objaw obecności ziarniszczaka lub aktywnej tkanki jądra, jednak badania wskazują, że korelacja ta jest słaba. W takich przypadkach diagnostyka oparta na testach laboratoryjnych jest obiektywnym narzędziem, pomocnym zwłaszcza w przypadku niejednoznacznej prezentacji w badaniach obrazowych/palpacyjnych.

Materiał: surowica krwi 0,5 ml

Metoda: ELISA

Pobranie: niezależnie od fazy cyklu

Zalety: szybkie, rutynowe badanie

Ograniczenia: silna hemoliza – badanie zostanie anulowane, lekka może powodować zafałszowanie wyniku

Wskazówka: jeśli wyniki nie zgadzają się z obserwacjami klinicznymi, zalecane jest powtórzenie badania lub potwierdzenie inną metodą.

Cel: ocena wydolności ciałka żółtego, potwierdzenie owulacji, ocena fazy cyklu płciowego (estrus vs. diestrus), potwierdzenie wczesnej ciąży

Miejsce syntezy/ Rola fizjologiczna:
ciałko żółte (CL) jajnika

Kiedy oznaczamy: 
brak rui lub nieregularne cykle
do ok. 45 – 60 dnia ciąży, jeśli chcemy ocenić funkcjonalność CL/podjąć decyzję o suplementacji altrenogestem

Nie zaleca się oznaczania progesteronu w środku i w późnej ciąży.

po 100. – 120. dniu ciąży u klaczy, za jej utrzymanie są odpowiedzialne progestageny łożyskowe inne niż progesteron

Materiał: surowica krwi 0,5 ml

Metoda: CLIA

Pobranie: w zależności od celu badania – należy uwzględnić fazę cyklu lub ciąży

Interpretacja:
> 3,2 nmol/l (1,00 ng/ml) aktywne endokrynnie CL (diestrus/ciąża/przetrwałe CL)
≥ 12,8 nmol/l (4,00 ng/ml) stężenie progesteronu uznawane za bezpieczne we wczesnej ciąży

Zalety: szybkie, rutynowe badanie

Ograniczenia: trudności interpretacyjne – we wczesnej ciąży możliwe znaczne wahania stężenia progesteronu niemające znaczenia diagnostycznego.

W przypadku obumarcia zarodka (Early Embryonic Death) i utrzymującego się CL możliwe stężenia progesteronu wskazujące na ciążę. Wyniki badania powinno rozpatrywać się w powiązaniu z obrazem USG.

Cel: ocena fazy cyklu płciowego oraz aktywności jajników. Wzrost obserwowany u klaczy ciężarnych powyżej 60. dnia ciąży. Silny wzrost stężenia może również wskazywać na przetrwały nieowulujący pęcherzyk jajnikowy. W przebiegu “cichej rui” stężenie estradiolu może być niższe niż w przypadku rui prawidłowej.

Miejsce syntezy/ Rola fizjologiczna:
jajnik – pęcherzyk przedowulacyjny

Kiedy oznaczamy: 
brak rui lub nieregularne cykle

Materiał: surowica krwi 1 ml

Metoda: RIA

Pobranie: w zależności od celu badania – należy uwzględnić fazę cyklu lub ciąży

Interpretacja:
< 10 pg/ml – małe pęcherzyki, co odpowiada fazie diestrus/wczesnej folikularnej/anestrus sezonowemu
11 – 15 pg/ml – średnie pęcherzyki (średnica pomiędzy ≈ 20 – 30 mm), co odpowiada fazie folikularnej
> 15 pg/ml – duży pęcherzyk średnica ≥ ≈ 30 mm (pęcherzyk przedowulacyjny), co odpowiada estrus
> 30 pg/ml – podejrzenie ziarniszczaka lub przetrwałego pęcherzyka nieowulacyjnego

Zalety: rutynowe badanie, możliwość potwierdzenia subklinicznej aktywności pęcherzyków jajnikowych.

Ograniczenia: wynik badania należy rozpatrywać łącznie z obrazowaniem ultrasonograficznym.

Cel: potwierdzenie ciąży pomiędzy 40. – 120. dniem ciąży. Nie ma zastosowania u osłów

Miejsce syntezy/ Rola fizjologiczna:
produkowana w kubkach endometrialnych – strukturach pochodzenia płodowego, osadzonych w błonie śluzowej macicy klaczy, powstających w wyniku inwazji komórek trofoblastu (zarodka) w endometrium we wczesnej ciąży. Końska gonadotropina kosmówkowa ma aktywność FSH (przeważającą) i LH, co skutkuje powstawaniem tzw. dodatkowych ciałek żółtych u klaczy ok. 40. – 45. dnia ciąży. Mechanizm zabezpiecza utrzymanie odpowiednio wysokiego stężenia progesteronu niezbędnego do utrzymania ciąży, do momentu, kiedy może być ona utrzymana przez progestageny łożyskowe t.j. 100. – 120. dnia ciąży. Sporadycznie, działanie eCG może również pośrednio prowadzić do wystąpienia objawów rujowych u klaczy ciężarnej (eCG prowadzi do wzrostu pęcherzyków jajnikowych, które zwiększają produkcję estradiolu odpowiedzialnego za objawy rujowe).

Kiedy oznaczamy: 
podejrzenie/potwierdzenie ciąży między 40. a 120. dniem. W późniejszym okresie kubki endometrialne zanikają.

Materiał: surowica krwi 1 ml (schłodzona)

Metoda: ELISA

Pobranie: pomiędzy 40. a 120. dniem po owulacji

Interpretacja: opisowa

Zalety: rutynowe badanie

Ograniczenia: możliwe wyniki fałszywie dodatnie – w przypadku śmierci płodu, jeśli kubki endometrialne nie ulegną regresji (przetrwałe kubki endometrialne) stężenie eCG może utrzymywać wartości wskazujące na ciążę. Opisywane są również przypadki przetrwania kubków endometrialnych powyżej 140. dnia ciąży, ale są to przypadki niezmiernie rzadkie (przypuszczalnie ok. 1 – 2% klaczy)

Cel: diagnostyka ciąży od 80. dnia u klaczy i 120. dnia u oślicy. Wyniki uzyskane po 110. dniu ciąży są u klaczy najbardziej miarodajne i klinicznie użyteczne. Dodatkowo, dają informację o żywotności płodu i wydolności (stanie) łożyska.

Miejsce syntezy/ Rola fizjologiczna:
łożysko – powstaje na drodze syntezy z DHEA produkowanego w gonadach płodu, którego sekrecja znacząco zwiększa się pomiędzy 100. – 240. dniem ciąży, a następnie zaczyna spadać. Łożysko przekształca DHEA do estrogenów „ciążowych”, w dużej mierze siarczanu estronu

Kiedy oznaczamy: 
podejrzenie/potwierdzenie wysokiej ciąży (od 80.dnia po owulacji)
pomocniczo: wątpliwości dotyczące żywotności płodu/wydolności łożyska

Materiał: surowica krwi 1 ml

Metoda: RIA

Pobranie: powyżej 80. dnia ciąży (po owulacji) do mniej więcej tygodnia przed spodziewanym terminem porodu

Interpretacja:
Między 80. a 100. dniem po zapłodnieniu wartości > 10 ng/ml wskazują na ciążę.
Po 100. dniu po zapłodnieniu wartości > 100 ng/ml wskazują na ciążę.
W przypadku ujemnego wyniku po 80. dniu ciąży, ciąża jest mało prawdopodobna (czułość testu 95–98%)

Przed podjęciem ważnych decyzji klinicznych zaleca się przeprowadzenie badania klinicznego.

Zalety: jeden z nielicznych parametrów laboratoryjnych pomocny w ocenie dobrostanu płodu i wydolności łożyska

Ograniczenia: dość długi czas oczekiwania. W przypadku oceny wydolności łożyska i żywotności płodu, gwałtowny, jednoznacznie diagnostyczny spadek stężenia E1S możliwy dopiero ok. 2 dni przed śmiercią płodu/poronieniem.

Cel: wyznaczenie momentu przejęcia utrzymania ciąży przez progestageny łożyskowe (luteo-placental shift).

Miejsce syntezy/ Rola fizjologiczna:
progesteron – ciałko żółte (CL) jajnika, odpowiedzialny za utrzymanie ciąży do ok. 100. dnia
DHP (5α – dihydroprogesteron) główny progestagen produkowany w łożysku – ma bardzo silne powinowactwo do receptorów progesteronowych i aktywność biologiczną

Kiedy oznaczamy: 
W celu podjęcia decyzji o zakończeniu suplementacji altrenogestem (pomiędzy 100. – 120. dniem ciąży), bez ryzyka zbyt wczesnego przerwania farmakoterapii.
Wynik precyzyjnie wskazuje moment dojrzałości łożyska.
Stężenie DHP w przypadku kilkukrotnych oznaczeń u jednej klaczy dostarcza dodatkowych informacji o prawidłowej funkcji łożyska w zaawansowanej ciąży.

Materiał: surowica krwi 1 ml

Metoda: LC–MS (chromatografia cieczowa sprzężona ze spektrometrią mas)

Pobranie: pomiędzy 100. – 120. dniem ciąży

Interpretacja:
U klaczy nieciężarnej lub na wczesnym etapie ciąży stosunek 5α-DHP/progesteronu wynosi <1.
Po luteo-placental shift około 100–120. dnia ciąży, stosunek 5α-DHP do progesteronu wynosi >1.

Zalety: badanie bardzo dokładne.

Ograniczenia: jako potencjalny marker stanów zapalnych łożyska wymaga powtórzenia oznaczeń i rozpatrywania łącznie z innymi parametrami.