Przewlekła lub nawracająca biegunka u psa i kota może mieć wiele przyczyn. W diagnostyce różnicowej, oprócz przyczyn zakaźnych – pasożytniczych i bakteryjnych, należy uwzględnić m.in.: alergie i nietolerancje pokarmowe, zaburzenia mikrobioty, przewlekłe enetropatie i inne choroby zapalne jelit, polipy i zmiany nowotworowe czy ciała obce, a także choroby trzustki, wątroby czy nerek i niektóre zaburzenia entokrynne, biegunka może też być skutkiem ubocznym stosowanych u pacjenta leków. Pasożyty rzadko stanowią jedyną przyczynę przewlekłej biegunki, ale często towarzyszą innym stanom patologicznym pogarszając stan zwierzęcia.
Najczęściej inwazje pasożytnicze nie wywołują charakterystycznych, patognomonicznych objawów. Najczęściej obserwuje się zaburzenia dotyczące przewodu pokarmowego w formie biegunki i utraty masy ciała, mogą pojawiać się też kaszel, niedokrwistość, zaburzenia neurologiczne i inne objawy zależnie od gatunku pasożyta. Objawy zwykle są niespecyficzne, związane z lokalizacją pasożyta oraz mogą być łagodne i występować okresowo, dlatego inwazję pasożytniczą warto brać pod uwagę również u pacjentów w dobrej kondycji ogólnej.
Które pasożyty mogą powodować przewlekłe objawy?
Jedną z częstszych przyczyn nawracających biegunek jest Giardia duodenalis, która cechuje się łatwością reinwazji. Zakażenie może prowadzić do luźnego, czasem tłuszczowego kału, wzdęć, spadku masy ciała lub jedynie okresowego pogorszenia konsystencji kału. U starszych zwierząt jedynym objawem może być zwiększona częstość oddawania kału. Nasilenie objawów zależy m.in. od wieku, odporności, współistniejących chorób i obecności innych patogenów.
U kotów, zwłaszcza młodych, pochodzących z hodowli, schronisk lub domów wielokocich, należy uwzględnić zakażenie Tritrichomonas blagburni – pierwotniakiem opisywanym też jako koci genotyp Tritrichomonas foetus. Typowym objawem jest przewlekła biegunka z jelita grubego, niekiedy ze śluzem, świeżą krwią, parciem na kał i podrażnieniem okolicy odbytu.
Niespecyficzne objawy mogą towarzyszyć także zakażeniom Cryptosporidium spp., kokcydiozom oraz inwazjom nicieni, m.in. Trichuris vulpis czy Strongyloides spp.. Znaczenie kliniczne wykrytego pasożyta zawsze należy jednak oceniać w odniesieniu do wieku pacjenta, objawów, intensywności inwazji i pozostałych wyników badań.
Kiedy klasyczne badanie kału może nie wystarczyć?
Standardowe badanie parazytologiczne (flotacja) pozostaje podstawową metodą diagnostyki i nie należy z niego rezygnować, ale pojedynczy wynik ujemny nie wyklucza zakażenia. Jaja, cysty, oocysty i larwy niektórych pasożytów mogą być wydalane okresowo, a nasilenie siewstwa bywa zmienne, przez co ich liczba w próbce może być niewielka lub przejściowo niewykrywalna.
W przypadku podejrzenia giardiozy konieczne bywa badanie kilku próbek pobranych w różne dni lub połączenie kilku metod diagnostycznych. Cysty Giardia wykrywa się najczęściej metodą flotacji z użyciem siarczanu cynku. Przy intensywnej biegunce w świeżym kale mogą być obecne również trofozoity, możliwe do wykrycia w rozmazie bezpośrednim. Czułość diagnostyki może zwiększyć zastosowanie testu ELISA.
W przypadku Tritrichomonas blagburni rutynowa flotacja kału nie jest metodą odpowiednią, ponieważ trofozoity mogą ulegać uszkodzeniu i tracić cechy umożliwiające ich rozpoznanie. Metodą z wyboru jest rozmaz bezpośredni świeżego kału biegunkowego lub bardziej czułe badanie PCR, wykonywane najlepiej z próbki pobranej podczas aktywnej biegunki.
Oocysty Cryptosporidium spp. są rzadko obserwowane w rutynowym badaniu flotacyjnym ze względu na niewielkie rozmiary. W diagnostyce bardziej przydatne są testy immunochromatograficzne.
W przypadku Trichuris vulpis należy pamiętać o stosunkowo długim okresie prepatentnym, wynoszącym około 2–3 miesięcy. Z tego względu przy utrzymującym się podejrzeniu inwazji wskazane może być powtórzenie badania kału.
Larwy węgorków łatwo ulegają uszkodzeniu podczas flotacji, przez co mogą być trudne do rozpoznania. W ich diagnostyce preferowane są metody larwoskopowe.
Miejsce panelu PCR w algorytmie diagnostycznym
Panel PCR nie powinien automatycznie zastępować badania parazytologicznego. Stanowi jednak wartościowe rozszerzenie diagnostyki, szczególnie gdy:
- biegunka ma charakter przewlekły lub nawracający,
- podejrzewana jest infekcja trudna do wykrycia mikroskopowo, np. T. blagburni lub Cryptosporidium spp.,
- klasyczne badania kału są ujemne mimo utrzymującego się podejrzenia zakażenia,
- dotychczasowe leczenie nie przyniosło oczekiwanej poprawy,
- pacjent pochodzi ze środowiska o zwiększonym ryzyku transmisji,
- konieczne jest precyzyjne różnicowanie genotypów pasożyta ze względu na ryzyko zoonotyczne, szczególnie gdy w domu przebywają dzieci lub osoby z obniżoną odpornością; dotyczy to m.in. zoonotycznych genotypów A i B Giardia duodenalis.
- podejrzewana jest protoparazytoza, zwłaszcza zakażenie Giardia spp., Cryptosporidium spp. lub rzęsistkami, w których diagnostyka molekularna może być szczególnie przydatna.
PCR umożliwia wykrywanie niewielkich ilości materiału genetycznego patogenu. Wynik należy jednak zawsze interpretować w kontekście obrazu klinicznego. Dodatni PCR potwierdza obecność materiału genetycznego danego drobnoustroju, ale nie zawsze oznacza, że jest on jedyną lub główną przyczyną biegunki. Dotyczy to szczególnie patogenów, które mogą występować także u bezobjawowych nosicieli.
Najbardziej użyteczne podejście łączy szeroki wywiad (w tym dietetyczny i środowiskowy), ocenę rodzaju biegunki, badanie kliniczne, oraz badania dodatkowe – np. laboratoryjne, obrazowe, w tym klasyczne badanie parazytologiczne oraz odpowiednio dobrane testy antygenowe lub molekularne. W przypadku wątpliwości zawsze istnieje możliwość konsultacji specjalistycznej w celu doboru metody badania najlepiej odpowiadającej podejrzeniu klinicznemu i sytuacji danego pacjenta.
