Bilans zdrowia to profil badań laboratoryjnych umożliwiający jednoczesną ocenę kilku obszarów funkcjonowania organizmu. Wcześniej funkcjonował pod nazwą „Geriatria”, jednak jego zastosowanie nie ogranicza się do pacjentów starszych. Szeroki profil laboratoryjny może być przydatny zarówno w okresowej kontroli pacjenta bez objawów klinicznych, jak i na pierwszym etapie diagnostyki zwierząt prezentujących objawy nieswoiste.
Bilans zdrowia jako narzędzie przesiewowe
Wiele chorób przewlekłych rozwija się stopniowo, a pierwsze odchylenia laboratoryjne mogą pojawiać się jeszcze przed wystąpieniem charakterystycznych objawów klinicznych. Z tego względu wartość szerokiego profilu nie polega wyłącznie na identyfikacji pojedynczego parametru poza zakresem referencyjnym, ale przede wszystkim na możliwości równoczesnej oceny kilku układów i wychwycenia określonych wzorców zmian.
W zależności od zakresu profilu ocenie mogą podlegać m.in. parametry hematologiczne, funkcja nerek i wątroby, gospodarka elektrolitowa i białkowa, metabolizm węglowodanów oraz wybrane parametry trzustkowe i hormonalne.
Interpretacja wyników powinna uwzględniać ich wzajemne zależności. Inne znaczenie kliniczne będzie miał np. izolowany wzrost aktywności pojedynczego enzymu, a inne współwystępowanie kilku zmian wskazujących na określony proces narządowy lub ogólnoustrojowy.
Ocena funkcji nerek – znaczenie SDMA
W diagnostyce chorób nerek podstawowymi elementami oceny pozostają m.in. kreatynina i mocznik, jednak ich interpretacja ma określone ograniczenia. Stężenie kreatyniny zależy m.in. od masy mięśniowej pacjenta, dlatego szczególnie u zwierząt starszych, wyniszczonych lub o niewielkiej masie mięśniowej warto rozważyć szerszą ocenę funkcji filtracyjnej nerek.
Profil można rozszerzyć o oznaczenie SDMA, dostępne jako PlusTest. Parametr ten może dostarczyć dodatkowej informacji dotyczącej filtracji kłębuszkowej i być pomocny zwłaszcza wtedy, gdy wynik kreatyniny pozostaje prawidłowy lub jego interpretacja w danym przypadku jest utrudniona.
Nieprawidłowy wynik SDMA nie powinien być jednak interpretowany w oderwaniu od pozostałych danych. W przypadku podejrzenia choroby nerek kolejnym etapem może być m.in. badanie moczu z oceną ciężaru właściwego i osadu, oznaczenie UPC, pomiar ciśnienia tętniczego czy diagnostyka obrazowa.
Szczególnie cenna może być również ocena zmian SDMA i kreatyniny w czasie, ponieważ u pacjenta regularnie monitorowanego znaczenie może mieć nie tylko przekroczenie zakresu referencyjnego, ale również utrzymujący się trend wzrostowy względem wcześniejszych wyników.
Czy występuje aktywny proces zapalny?
Odchylenia w morfologii i profilu biochemicznym nie zawsze pozwalają jednoznacznie określić, czy u pacjenta występuje istotna odpowiedź zapalna. W takich przypadkach Bilans zdrowia można uzupełnić o oznaczenie białek ostrej fazy – CRP u psa lub SAA u kota, również dostępnych w ramach PlusTestów.
Markery te mogą być szczególnie przydatne u pacjentów z objawami nieswoistymi, takimi jak osłabienie, pogorszenie apetytu, utrata masy ciała czy gorączka, a także wtedy, gdy pozostałe wyniki laboratoryjne sugerują możliwość procesu zapalnego.
CRP i SAA są przede wszystkim markerami aktywności odpowiedzi zapalnej, a nie markerami konkretnej choroby. Ich wzrost powinien więc stanowić element szerszej oceny klinicznej i może pomóc w podjęciu decyzji o dalszym kierunku diagnostyki. W określonych sytuacjach przydatne jest również monitorowanie ich zmian w kolejnych oznaczeniach, szczególnie podczas oceny dynamiki procesu chorobowego.
Kiedy szeroki profil może być szczególnie przydatny?
Bilans zdrowia może znaleźć zastosowanie m.in. w okresowej kontroli pacjentów dorosłych i starszych, przy niespecyficznych objawach klinicznych, przed planowanymi procedurami wymagającymi szerszej oceny stanu pacjenta oraz w monitorowaniu zwierząt z wcześniej stwierdzonymi nieprawidłowościami.
Zakres diagnostyki zawsze warto dostosować do konkretnego pacjenta. W części przypadków podstawowy profil będzie wystarczający, w innych uzyskane wyniki lub obraz kliniczny mogą wskazywać na potrzebę uzupełnienia go o dodatkowe oznaczenia. PlusTesty umożliwiają rozszerzenie już wykonywanego profilu o wybrane parametry bez konieczności zlecania kolejnego szerokiego panelu – przykładem mogą być właśnie SDMA, CRP lub SAA.
Wartość wyników bazowych i obserwacji trendu
W profilaktycznych badaniach laboratoryjnych szczególnie istotna jest możliwość porównania wyniku pacjenta z jego wcześniejszymi oznaczeniami. Zakresy referencyjne opisują populację, natomiast kolejne badania pozwalają dodatkowo określić indywidualne wartości charakterystyczne dla konkretnego zwierzęcia.
Z tego względu stopniowa zmiana wartości parametru może mieć znaczenie kliniczne nawet wtedy, gdy kolejne wyniki nadal pozostają w granicach zakresu referencyjnego. Dotyczy to szczególnie pacjentów starszych oraz zwierząt monitorowanych długoterminowo.
Bilans zdrowia powinien być zatem traktowany nie tylko jako jednorazowy „screening”, ale również jako sposób na stworzenie laboratoryjnego punktu odniesienia dla dalszej opieki nad pacjentem.
Od wyniku przesiewowego do diagnostyki celowanej
Bilans zdrowia nie zastępuje diagnostyki ukierunkowanej na konkretną chorobę. Jego zadaniem jest dostarczenie szerokiego obrazu laboratoryjnego, który – zestawiony z wywiadem i badaniem klinicznym – może pomóc w identyfikacji obszarów wymagających dalszej oceny.
W praktyce największą wartością kompleksowego profilu jest więc nie liczba oznaczonych parametrów, lecz możliwość ich wspólnej interpretacji, wychwycenia subtelnych zmian oraz odpowiedniego ukierunkowania kolejnych etapów diagnostyki.
